De tovenaar uit Transsylvanië

Nikola Tesla, hij is zo goed als vergeten. Toch was hij in zijn tijd minstens zo beroemd als Edison, die hij waarschijnlijk ook in genialiteit verre overtrof. Marconi, nog zo'n naam, een tijdgenoot van hem, die wel bekend is gebleven. De uitvinder van de radio, zal iedereen onmiddellijk opdreunen. Maar vrijwel niemand weet dat Tesla hem voor was geweest, een feit dat pas na jarenlang slepende processen en na zorgvuldige bestudering van de octrooiaanvragen door een Amerikaanse rechtbank werd erkend.
   Maar eigenlijk is hij de uitvinder van de wisselstroom, al mag je dat niet zo stellen: hij was de eerste die een goede methode ontwierp om er gebruik van te maken. Zijn grootste prestatie op dit gebied was de inductiemotor of asynchrone motor, die hij al bedacht toen hij zestien was, maar pas op tweeëndertigjarige leeftijd, in 1888, in produktie kon brengen. Verder construeerde hij talloze nieuwe toestellen - dynamo's, een hoogspanningstransformator (zgn. teslatransformator), inductiespoelen, condensatoren, lampen, enzovoort. Praktisch de hele huidige elektriciteitsvoorziening van de wereld komt tot stand met behulp van toestellen die hij in eerste instantie heeft bedacht. (Voor een volledige beschrijving van Tesla's uitvindingen zie het boek van Thomas Commerford Martin.) Maar wie weet dat allemaal nog? Of wie interesseert het? Zijn naam komt tegenwoordig hoogstens nog ter sprake als de SI-eenheid van magnetische inductie, de 'tesla'.

En niet alleen een geniaal uitvinder was hij. Hij was ook een kleurrijk figuur, een Sherlock Holmes-achtige zonderling, het soort excentrieke intellectueel dat in de verhalen van Robert Louis Stevenson ronddoolt en met de negentiende eeuw lijkt te zijn uitgestorven. Een opsomming van zijn eigenaardigheden is even fascinerend als de lijst Griekse schepen met hun bemanningen aan het begin van de Ilias. Het aantal voorwerpen dat hij hanteerde, het aantal gerechten van een maaltijd, het aantal happen dat hij moest nemen om het eten weg te werken, het aantal passen dat hij moest zetten om een afstand te overbruggen - allemaal moesten ze deelbaar zijn door drie, was dat niet het geval dan moest de handeling weer van voren af aan beginnen. In het restaurant waar hij elke dag at, moest zijn tafel gedekt worden met 24 splinternieuwe servetten, die hij één voor één gebruikte om het bestek en de borden schoon te poetsen. Als er dan een berg gesteven linnen naast hem op de grond lag kon de maaltijd bijna beginnen - bijna, want eerst diende nog het aantal kubieke centimeters van de opgediende gerechten berekend te worden, anders had hij er geen plezier in. En mocht er onverhoopt tijdens de maaltijd een vlieg op zijn tafel landen, dan moest alles weer verwijderd worden en kon de hele ceremonie opnieuw beginnen. Boorden en zakdoeken gebruikte hij maar één keer, elke week kocht hij een nieuwe das, de enige kleuren die hij tolereerde waren rood en zwart, hij gebruikte nooit een wc waar iemand anders op gezeten had. Hij was zo vies van alles dat hij op latere leeftijd zelfs geen handen meer wilde schudden en hij schijnt zijn hele volwassen leven niemand te hebben gekust. En natuurlijk, zoals alle zonderlingen, praatte hij in zichzelf - niet zomaar zachtjes voor zich uit mompelen, nee luidop hele gesprekken voeren en daarbij verschillende stemmen nabootsen, zodat het op een afstand leek alsof er een heel gezelschap zat te converseren.

Verpletterende verbeelding

Zijn genialiteit bleek al op jonge leeftijd, vooral door de eenvoud van zijn ideeën. Terwijl zijn vriendjes allerlei soorten aas uitprobeerden en met dure hengels in de weer gingen om kikkers te vangen, liet hij gewoon een scherpe haak aan een touwtje voor de ogen van de beesten bungelen. Ze hapten gretig toe en zo ving hij de meeste kikkers van allemaal. In die tijd bedacht hij ook het plan om ter hoogte van de evenaar een ring rond de aarde te bouwen. Eerst moesten er natuurlijk steigers komen om de constructie te stutten, maar als hij klaar was, konden ze worden weggehaald en zou de ring door de zwaartekracht op gelijke afstand van het aardoppervlak blijven zweven. Door een zeker 'slipeffect' zou hij bovendien iets trager draaien dan de aarde zelf en daarvan kon gebruik worden gemaakt om zonder energiekosten de wereld rond te reizen. Misschien was de vertraging zelfs wel te benutten als energie-opwekker!
   Hij beschikte over een buitengewoon perceptievermogen. Statische elektriciteit zag hij als een lichtgevende krans om mensen en voorwerpen hangen. De poes gaf 'groen licht' als hij hem aaide en de vonken die van zijn vacht spatten maakten luide knallen. Ook bezat hij het vermogen tot echolokatie (het zogenaamde 'aangezichtszien'): in een donkere ruimte 'zag' hij de plaats en de vorm van de voorwerpen om hem heen met zijn voorhoofd . Toen hij een keer ernstig ziek werd en hoge koorts kreeg, raakten zijn zintuigen als het ware oververhit en ging hij bijna dood van de indrukken (letterlijk). Als er een vlieg op tafel landde hoorde hij een doffe klap, het kleinste zonnestraaltje dat zijn ogen trof veroorzaakte een enorme klap in zijn hoofd, hij werd gek van de stemmen op straat, en de trillingen van een rijtuig in de verte deden hem ondraaglijk pijn. Nog lang nadat hij hersteld was van zijn ziekte moest hij al zijn wilskracht bij elkaar rapen om onder een brug of andere overkoepeling door te lopen omdat hij dan een enorme druk op zijn hoofd voelde (een soortgelijk symptoom treedt vaak op bij de ziekte van Parkinson - zie Awakenings van Oliver Sacks).
   Hij leed aan hallucinaties. Hij zag dingen en mensen om zich heen die er niet waren (zei zijn omgeving) maar die hij niet van echt kon onderscheiden. Later ging het een beetje over (hij beweerde zelf dat hij ze door een uiterste wilsinpanning 'verjoeg'), maar hij bleef in staat de produkten van zijn verbeelding zo levendig voor zich te zien alsof ze werkelijk bestonden (een soortgelijk vermogen bezat ook de 'geheugenkunstenaar' die door de Russische neuropsycholoog A.R. Luria werd beschreven). Dat kwam goed van pas bij zijn uitvindingen. De machines, de apparaten die hij ontwierp zag hij tot in de kleinste details driedimensionaal voor zich. Hij kon ze van alle kanten bekijken, uit elkaar nemen, van binnen inspecteren en, in het geval van motoren, laten 'draaien'. Hij zei dat hij kon voelen of de machine uit het lood stond, of dat er een onderdeel uit balans was en precies de plek aanwijzen waar de schoen wrong. Als hij zo enkele 'proefmodellen' had 'uitgeprobeerd' kon met de constructie worden begonnen - en eureka! het werkte. 'Ever so much more expeditious and efficient' noemde hij deze methode, in tegenstelling tot de 'gewone', die hij maar 'omslachtig' vond.

--------------------------------------------------------------------------------

Elektrische stoel

Hij werd in 1856 geboren in het deel van het huidige Joegoslavië dat toen nog onder het Habsburgse rijk viel. Hij studeerde in Graz en Praag, werkte bij de telefooncentrale van Boedapest en later in het Laboratorium te Parijs. Daar werd hij 'ontdekt' door een Amerikaanse ingenieur die Edison persoonlijk kende en die Tesla's genialiteit onmiddellijk opmerkte. Hij raadde hem aan zo spoedig mogelijk naar Amerika te vertrekken en gaf hem een introductiebrief mee voor de grote Edison. Volgens de overlevering begon deze met de woorden: 'I know two great men and you are one of them; the other is this young man.'
   Zijn vertrek uit Europa is ook weer een verhaal dat in twee opzichten typerend voor hem is. Hij verkocht al zijn bezittingen en kon van de opbrengst net een kaartje voor de boot naar New York betalen. Eerst raakte hij toen in zijn verstrooidheid het kaartje kwijt en vervolgens kon hij zich nog precies het nummer ervan herinneren. Toen niemand kwam opdagen om de gereserveerde plaats op te eisen mocht hij alsnog mee.
   In Amerika werd hij door de norse en wantrouwige Edison, die beducht was voor elke vorm van rivaliteit, wel in dienst genomen, maar van wisselstroom wilde Edison niets weten. Al gauw brak er een conflict tussen de twee mannen uit en Tesla liep weg. Na allerlei omzwervingen en teleurstellingen kwam hij eindelijk in contact met iemand - een ingenieur van de Western Union Telegraph Company - die de genialiteit van zijn ideeën inzag en ervoor zorgde dat hij een laboratorium en een beginkapitaal kreeg. In iets meer dan een jaar - van april 1887 tot mei 1888 - ontwierp hij verschillende motoren voor wisselstroom, waaronder zijn beroemde en geniale (meerfasige) inductiemotor, plus drie verschillende systemen - éénfasig, tweefasig en driefasig - om elektriciteit door middel van wisselstroom te distribueren.
   Zijn (meerfasige) inductiemotor beruste op het principe van het magnetisch draaiveld, in dit geval opgewekt door twee of meer wisselstromen die uit fase zijn. Met deze uitvinding werd in één klap een elektromotor verkregen die niet alleen efficiënt en simpel en goedkoop te bouwen was, maar die ook nauwelijks kapot kon: de rotor met de lagers waarop hij draait zijn de enige bewegende delen en dus ook de enige die kunnen slijten. Alle andere elektromotoren van die tijd moesten gebruik maken van inefficiënte glijcontacten (koolborstels) en commutatoren (stroomomkeerders), allemaal onderdelen die gemakkelijk kapot konden gaan. Voorts was dit type motor gemakkelijk voor hogere vermogens en hogere spanningen te bouwen en had een constante snelheid. Ook nu nog worden deze motoren volop gebruikt - en er valt weinig aan toe te voegen, alleen op details te verbeteren.
   In de tijd dat Tesla zijn uitvinding verwezenlijkte waren er maar een paar Amerikaanse elektriciteitsmaatschappijen die met (eenfasige) wisselstroom werkten. De moeilijkheid was nu juist dat voor dat systeem geen goede motor bestond. Tesla kwam dan ook als geroepen en hij werd door een van deze maatschappijen, de Westinghouse Electric Corporation, met open armen onthaald. In korte tijd ontwikkelde deze zich met hulp van Tesla tot een gevaarlijke concurrent voor het gelijkstroomimperium van Edison. Die liet het er echter niet bij zitten en bracht heel zijn machtige propagandamachine in het geweer om wisselstroom bij het publiek verdacht te maken. Hij liet door een speciaal team alle ongelukken met deze vorm van elektriciteit in het hele land optekenen en in de pers breed uitmeten - dezelfde methode als waarmee hij eerder de gasmaatschappijen verdacht had gemaakt. Een wel heel slimme zet van hem was dat hij in het geheim een medewerker van hem naar de directeur van de Sing Sing-gevangenis stuurde om deze over te halen voortaan zijn ter dood veroordeelden met elektrische stroom terecht te stellen - wisselstroom uiteraard. Vervolgens kon hij dan het bange en onwetende publiek voorhouden hoe gevaarlijk die wisselstroom wel niet was - zie je wel, ze maken er mensen mee dood! Hij bedacht zelfs het werkwoord 'to Westinghouse' voor het op de elektrische stoel ter dood brengen van een veroordeelde.

De Verlichter

Maar het mocht allemaal niet baten, daarvoor was het systeem ook te goed. Met name voor het efficiënt overbrengen van elektrische energie over grotere afstand is wisselstroom het meest geschikt en dat feit ging spoedig een belangrijke rol spelen. De Amerikaanse overheid wilde al lang de energie van de Niagara watervallen economisch benutten en had daartoe een prijsvraag uitgeschreven. Het grote probleem was om het enorme continue vermogen van het neerstortende water te distribueren, en liefst over grote afstand naar verspreide plaatsen, want om allerlei industrieën in de onmiddellijke omgeving van de watervallen te bouwen was ondoenlijk. Westinghouse besefte dat daar zijn grote kans lag, maar eerst moest hij laten zien wat het systeem van Tesla waard was. Die gelegenheid kwam in 1893, bij de Wereldtentoonstelling in Chicago, de zogenaamde Columbian Exposition (zo genoemd ter herdenking van het feit dat Amerika 400 jaar geleden was ontdekt). Westinghouse schreef zo laag mogelijk in op de aanbesteding en verwierf de opdracht om de tentoonstelling te verlichten. Tesla toog als een razende aan het werk en binnen korte tijd werd een compleet (tweefasig) wisselstroomnet gebouwd zoals we dat in principe tegenwoordig ook nog kennen: met transformatoren om de stroom onder hoogspanning over langere afstand te distribueren, met gelijkrichters voor apparaten die op gelijkstroom werken, met verschillende typen één- en meerfasige elektromotoren en natuurlijk met allerlei soorten lampen. Het publiek vergaapte zich vooral aan de zee van licht waarin de tentoonstelling baadde. Er was weer een achtste wereldwonder bijgekomen.
   Nu hoefde de Niagara Commissie niet langer te zoeken. In oktober 1893 werd een contract met Westinghouse getekend en in 1895 begon de eerste generator van de eerste waterkrachtcentrale ter wereld te draaien en elektriciteit te leveren aan een aluminiumfabriek in het bijna driehonderd kilometer verderop gelegen Pittsburgh. Nu moest zelfs Edison zich gewonnen geven. Tesla was op slag wereldberoemd.

Maar het waren toch niet alleen, en misschien zelfs niet in de eerste plaats, zijn uitvindingen die hem zo beroemd maakten. Aan het eind van de vorige eeuw was elektriciteit een geheimzinnig en door de wetenschap nog nauwelijks begrepen fenomeen. In de ogen van het grote publiek had het ongeveer de status die 'straling' nu heeft - iets ongrijpbaars, je kunt het niet zien, maar het heeft grote gevolgen, het kan heilzaam zijn maar je kunt er ook aan doodgaan. En dan komt die lange, slanke, donkere tovenaarsleerling uit Europa met zijn excentrieke gewoonten en beschaafde Oude-Wereld-omgangsvormen, die wel zes talen vloeiend spreekt en die met elektriciteit omgaat en erover spreekt of het water uit de kraan is. Iemand uit de buurt van Transsylvanië, nota bene, die alle deskundigen versteld doet staan met zijn kennelijk uit het niets komende originele ideeën over een zo geheimzinnig verschijnsel. Bovendien haalde hij gewaagde en spectaculaire experimenten uit in zijn laboratorium waarbij hij bekende mensen uitnodigde. Een van die mensen was Mark Twain. De schrijver raakte diep onder de indruk van Tesla's experimenten en droeg veel bij aan de verbreiding van zijn faam. Er bestaat een foto van een van die demonstraties waarbij Tesla een brandende draadloze lamp vasthoudt (men zegt dat niemand hem dat ooit heeft kunnen nadoen) en bij een andere gelegenheid liet hij - op schoenen met isolerende zolen - een hoogfrequente wisselstroom van duizenden volts door zijn lichaam gaan en zagen de aanwezigen de vuurstralen om hem heen schieten (idem). Er verschenen in allerlei tijdschriften foto's waarop hij in zijn laboratorium zat temidden van vuurbollen en bliksemschichten - allemaal trucopnamen, maar het publiek slikte het en hoe meer het publiek slikte, hoe meer geld hij los hoopte te krijgen voor zijn toekomstige projecten.
   Het is dan ook niet verwonderlijk dat cultfreaks en occultisten van allerlei slag zich tot hem aangetrokken voelden en hem als een bovennatuurlijk wezen beschouwden. Hij was geboren op Venus, zeiden ze, en per ruimteschip of op de wieken van een grote witte duif (Tesla hield van duiven, hij ging dagelijks naar het park om ze te voeren en te verzorgen als ze gewond waren) naar de aarde gebracht. Nog in 1959 verscheen er een boek (Margaret Storm, Return of the Dove) over mystici waarin Tesla een voorname plaats innam en waarin hij samen met Jezus Christus van Venus afkomstig heette te zijn. Tesla was naar de aarde gebracht met het uitdrukkelijke doel kennis over elektriciteit onder de mensen te brengen en de wereld letterlijk te verlichten.

Dodelijke straal

Hoewel hij zich dit soort persoonsverheerlijking behaaglijk liet aanleunen, moest hij van mystieke opvattingen in het algemeen niets hebben - mensen waren 'machines van vlees', hield hij vol.
   Al die aandacht uit verdachte hoek maakte zijn toch al wankele reputatie in de academische wereld er niet beter op: alleen een charlatan kon dat soort mensen aantrekken, zei men. Gedeeltelijk was die slechte reputatie onterecht en kwam ze voort uit triviale kinnesinne. Hij was een geniaal man met een weergaloze intuïtie en hij zag - avant-Popper - heel scherp in dat alleen uit de intuïtie nieuwe hypothesen worden geboren, de ballonnen waarop de wetenschap drijft. Maar de intuïtie kan ook falen - vandaar het strenge toetsen van hypothesen in de wetenschap. Het was onvermijdelijk dat uit het bruisende ideeënvat dat hij was menige foute hypothese opborrelde - en daar stortte de academische wereld zich op. Men mag nooit de gretigheid onderschatten waarmee middelmatige geesten zich aan afkeuring overgeven.
   Aan de andere kant was er wel degelijk grond voor die slechte reputatie. Nooit in zijn leven heeft hij de moeite genomen een degelijk artikel te schrijven voor een wetenschappelijk tijdschrift. En de vraag is of hij daartoe in staat was. Eigenlijk kon hij zijn ideeën alleen maar in zijn eigen hoofd uitwerken en dan het resultaat eventueel in praktijk brengen; uitleggen kon hij moeilijk, zelfs aan vakgenoten. De reden daarvoor zal zijn geweest dat hij volledig dreef op zijn fabelachtige intuïtie: redeneren, technische kennis kwam er bij hem pas in de tweede plaats aan te pas. Maar, zoals eerder gezegd, de intuïtie kan falen en naarmate hij ouder werd, al boette hij niets van zijn creatieve vermogens in, kwamen zijn ideeën steeds scherper in conflict met de werkelijkheid en het technisch uitvoerbare. Welwillende wetenschapsjournalisten moesten alle zeilen bijzetten om te verhinderen dat zijn blunderende uitspraken het publiek bereikten. Hij was teveel een loner, hij vertrouwde te zeer op zijn gave genius. The boldness of ignorance, noemde hij dat trots. De ontwikkelingen in de ook toen al snel voortschrijdende wetenschap hield hij nauwelijks hij. Tijd was niet relatief, verklaarde hij apodictisch na het bekend worden van Einsteins relativiteitstheorie. En over het vrijkomen van energie bij atoomsplitsing zei hij hooghartig: 'I have split atoms, but no energy was released'.
   Hij werkte in de laatste decennia van zijn leven aan twee grootse projecten: het 'draadloos overbrengen van energie' en een 'dodelijke straal' die door zijn vernietigende en snelle werking een eind zou maken aan alle oorlogen. Maar hij wist niets concreets over zijn plannen te vertellen, hoezeer welwillende deskundigen hem ook uitmolken. En wat hij er in lezingen wel over te berde bracht zette de haren van natuurkundigen recht overeind: hij had het bijvoorbeeld over snelheden groter dan die van het licht. Geen concrete plannen betekende ook geen geld, want zijn roem alleen was voor de financiers niet voldoende om de vele miljoenen op tafel te brengen die zijn droom moest kosten - als hij al uitkwam. Hij schraapte nog net genoeg geld bij elkaar om een gigantische stalen toren in de buurt van New York te laten bouwen, maar daarmee hield het op. De toren verroestte en werd aan het begin van de tweede wereldoorlog voor oud ijzer afgebroken.

Waandenkbeelden

De tantaliserende gedachte blijft bij zo'n groot man natuurlijk dat hij misschien toch, al is het maar een beetje, gelijk had, ook al roepen de natuurkundigen nog zo hard van niet. Toen hij voor het eerst op jonge leeftijd zijn ideeën over de inductiemotor ontvouwde werd hij ook streng door zijn natuurkundeleraar gekapitteld: wat hij wilde kon niet, zei deze, dat ging tegen de natuurwetten in, dat stond gelijk aan het perpetuum mobile.
   Nog niet zo lang geleden - aan het begin van de jaren tachtig - is een Engelse fysicus, David Peat, in opdracht van de Canadese National Research Council eens precies nagegaan wat er waar zou kunnen zijn van de buitensporige claims die Tesla een het eind van zijn leven maakte. Met name de 'dodelijke straal' en het draadloos en verliesloos overbrengen van energie had de belangstelling van de Canadese overheid. Na zorgvuldige lezing van alle papieren die Tesla na zijn dood had achtergelaten en na een zo gunstig mogelijk interpretatie van alles wat hij over die twee onderwerpen ten beste had gegeven kon hij, in het licht van de moderne natuurkunde, maar tot één conclusie komen: het waren waandenkbeelden, het was onmogelijk. In het boekje dat hij over zijn onderzoek schreef (In Search of Nikola Tesla, even spannend als een detective) probeert Peat een verklaring te vinden voor het feit dat een zo scherpzinnige denker en geniale uitvinder als Tesla zo hardnekkig bleef vasthouden aan een idee dat ook volgens de toenmalige stand van de natuurkunde onmogelijk was. En zoals menigeen komt hij uit bij een psychoanalytische oplossing: Tesla was vanaf zijn vroegste jeugd een eenling, een buitenstaander die nauwelijks contact had met de wereld. Het denkbeeld van de draadloze en verliesloze overbrenging van energie (en 'informatie') moet een uitdrukking zijn geweest van zijn verlangen naar communicatie, naar éénwording van de wereld, naar het slechten van barrières.
   Aardig geprobeerd. Ook 'aardig' in de zin dat de auteur welwillend wil blijven ten opzichte van zijn onderwerp. Maar de werkelijkheid is misschien veel eenvoudiger en platvloerser. Misschien wilde hij het enige dat hem een plaats gaf in de wereld, zijn roem, handhaven. En nu hij de mensen niet meer kon verbazen met ongelooflijke uitvindingen, moest hij het doen met ongelooflijke uitspraken. Het was misschien ook een soort zelfbescherming, want vergeten worden, zijn creatieve vermogens verliezen, was voor hem, eenzame zonderling met kip noch kraai in de wereld die hij was, het ergste wat hem kon overkomen.

Liefde voor een duif

Op het laatst kwam Tesla alleen nog maar zijn hotelkamer uit om, aangestaard door de andere gasten, zijn excentrieke maaltijden te nuttigen en de duiven te voeren in het park. Daar stond hij dan vaak urenlang onbeweeglijk stram rechtop, als een standbeeld, met één hand uitgestrekt en van top tot teen bedekt met duiven.
   Zou hij met zijn diepe intellect en vlijmscherpe perceptie in staat zijn geweest het moment aan te voelen waarop zijn creatieve gaven hem verlieten? Het antwoord is ja. Maar lees welke (verhulde) vorm dat bij hem aannam:

Ik heb jarenlang duiven gevoerd, duizenden. Maar er was één duif, een prachtige vogel, zuiver wit met lichtgrijze puntjes op zijn vleugels, die anders was. Het was een vrouwtje. Ik zou die duif overal herkennen. Waar ik ook was, die duif kwam naar me toe. Ik hoefde alleen maar te wensen dat ze kwam en haar te roepen en dan vloog ze naar me toe. Ze begreep me en ik begreep haar. Ik hield van die duif. Ja, ik hield van haar zoals een man van een vrouw houdt en zij hield van mij. Als ze ziek was, wist ik het direct. Dan kwam ze naar mijn kamer en bleef ik dagen bij haar. Ik verzorgde haar tot ze weer helemaal beter was. Die duif was de lust van mijn leven. Als zij me nodig had, dan deed niets er nog toe. Zolang ik haar had, had ik een doel in mijn leven. Toen, op een nacht terwijl ik in het donker op bed lag en zoals gewoonlijk over problemen nadacht, vloog ze door het open raam naar binnen en ging op mijn bureau zitten. Ik wist dat ze me nodig had; ze wilde me iets belangrijks vertellen, dus ik stond op en ging naar haar toe. Toen ik haar zag wist ik wat ze me wilde vertellen - dat ze doodging. En toen, terwijl haar boodschap me bereikte, scheen er een licht uit haar ogen - krachtige lichtstralen. Ja, het was echt licht, een krachtig, duizelingwekkend, verblindend licht, veel intenser dan ik ooit met mijn grootste laboratoriumlampen heb geproduceerd. Toen die duif stierf, verdween er iets uit mijn leven. Tot die tijd had ik altijd met zekerheid geweten dat ik mijn werk zou voltooien, hoe ambitieus mijn programma ook was. Maar toen dat uit mijn leven verdween, wist ik dat mijn levenswerk voorbij was.

Op 7 januari 1943 stierf hij in zijn hotelkamer. De volgende dag pas werd hij gevonden. In zijn kamer bewaarde hij een doos waarvan hij steeds gezegd had dat er een dodelijk wapen inzat dat bij het optillen van het deksel zou afgaan en heel New York verwoesten. Ze openden de doos en er bleek niets in te zitten.