Terug naar index

 

 

Analyse

 

      

Inleiding

 

Stel dat het in ons dagelijks leven mogelijk zou zijn om personen uit onze gedachtewereld te verbannen - letterlijk. Een wisproces waardoor negatieve herinneringen zomaar zouden kunnen verdwijnen, zodat je met een schone lei kunt beginnen. Toch is een dergelijke operatie (vooralsnog) niet mogelijk in deze realiteit.

 

Om een idee te krijgen hoe een wisproces er inhoudelijk uit zou zien, moeten we ons richten tot de filmwereld. In films is het namelijk mogelijk om zaken weer te geven die niet werkelijk kunnen. Dit gebeurt ook in de film ‘Eternal Sunshine of the Spotless Mind’ van scenarioschrijvers Charlie Kaufman en Michel Gondry uit 2004. Aan de hand van een fragment uit deze film ga ik een analyse doen.

 

 

Terug naar begin

 

 

 

Het verhaal

 

De emotioneel gesloten Joel Barish (Jim Carrey) ontmoet de impulsieve Clementine Kruczynski (Kate Winslet). Ondanks hun verschillende persoonlijkheden voelen zij zich tot elkaar aangetrokken. Ze beginnen een relatie die heftig verloopt. Joel en Clementine kunnen elkaar eigenlijk niet uitstaan, maar ze kunnen ook niet zonder elkaar. Als ze op een gegeven moment een zeer heftige ruzie hebben, besluit Clementine hierop om haar herinneringen van Joel uit haar geheugen te laten wissen. Ze laat dit doen bij Dr. Mierzwiak (Tom Wilkinson), werkzaam bij het bedrijf ‘Lacuna Inc.’ dat gespecialiseerd is in wisprocessen. Als Joel hierachter komt, besluit ook hij zijn herinneringen van Clementine uit zijn geheugen te laten wissen bij deze dokter. Ondanks dat Joel tijdens het wisproces bewusteloos is, realiseert hij zich dat hij zijn herinneringen van Clementine niet kwijt wil. Hierop besluit hij om zich, in zijn verbeelding, te gaan verzetten tegen het wisproces.  De film speelt zich grotendeels af in het hoofd van Joel, op een niet-chronologische manier.

 

 

Terug naar begin

 

 

 

Scènekeuze

 

In deze analyse heb ik gekozen voor de scène die duurt van 0:50:05 tot en met 0:52:12. We zien in deze scène Joel die gelukkige herinneringen meemaakt van zijn tijd met Clementine. Dit fragment heb ik gekozen omdat Joel hier eigenlijk voor de eerste keer in de film besluit dat hij het wisproces van zijn herinneringen van Clementine stop wil zetten. In dit opzicht maakt Joel een belangrijke keuze voor het verloop van de narratief, omdat vanaf dat moment steeds duidelijk gemaakt wordt dat hij wil ‘vluchten’ van het wisproces. Dit heeft weer gevolgen voor de manier waarop hij zich Clementine herinnert. Er is dus sprake van een ‘keerpunt’ in deze scène.

 

 

 Terug naar begin

 

 

Onderzoeksvraag/relevantie

 

De bovengenoemde scène wil ik gaan analyseren aan de hand van de volgende onderzoeksvraag:

 

Op welke manier wordt de houding van Joel tegenover het wisproces gerepresenteerd en welke relatie heeft zijn houding met betrekking tot de rest van het wisproces in de film?

 

Deze onderzoeksvraag bestaat eigenlijk uit twee delen, namelijk:

-   Op welke manier wordt de houding van Joel tegenover het wisproces gerepresenteerd in dit filmfragment?

-   Welke relatie heeft Joel’s houding in dit filmfragment met betrekking tot de rest van het wisproces?

Bij het eerste deel van de onderzoeksvraag zijn met name de filmische vormelementen mise-en-scène, cinematografie, montage en geluid belangrijk. Aan de hand van deze elementen zal ik gaan onderzoeken hoe de houding van Joel tegenover het wisproces van zijn herinneringen van Clementine wordt verbeeld in het filmfragment.

 

Bij het tweede deel van de onderzoeksvraag is voornamelijk het filmische vormelement narratief van belang. De houding van Joel ten opzichte van het wisproces is in het gekozen filmfragment in belangrijke mate veranderd. Dit heeft grote gevolgen voor het verloop van de plot. Dit verloop wil ik gaan proberen te beschrijven door te kijken hoe de houding van Joel was voor het fragment en hoe deze is veranderd na het fragment.

 

De gekozen scène staat niet op zichzelf. In ‘Eternal Sunshine of the Spotless Mind’ zijn vele betekenissen te vinden die vrijwel allemaal in relatie staan tot elkaar. Omdat het bijna onmogelijk is alle betekenissen te onderzoeken, beperk ik mij hier tot bovengenoemde vragen. Deze vragen lijken mij relevant en interessant om te onderzoeken omdat de veranderende houding van Joel van grote invloed is op het verloop van de filmplot.  

 

 

Terug naar begin

 

 

Hypothese

 

Deze hypothese heeft met name betrekking op het tweede deel van de onderzoeksvraag. Na het bewuste fragment zal Joel het wisproces van zijn herinneringen van Clementine anders mee gaan maken dan hij daarvoor deed. Vóór het betreffende fragment was hij zich op een gegeven moment wel bewust van dit wisproces, maar deed er verder weinig mee en liet het toe. Ook maakte hij eerder slechte herinneringen dan goede herinneringen mee. Hij juichte de ontwikkeling dus eigenlijk toe, anders had hij niet voor het wisproces gekozen.

 

Het fragment zal van groot belang zijn voor het verloop van de plot. Vanaf het fragment zal Joel proberen het wisproces stop te zetten door zich Clementine op een andere manier proberen te herinneren. Dit doet hij waarschijnlijk omdat hij in gaat zien dat hij toch gelukkiger is geweest met Clementine dan hij aanvankelijk dacht. Joel beseft hier dat hij haar niet wil laten verdwijnen uit zijn geheugen.

 

 

Terug naar begin

 

 

Resultaten bij deelvraag 1

 ‘I wanna call it off!’ –        De representatie van Joel’s houding

 

Het fragment begint bij Joel en Clementine die samen onder de dekens liggen in bed. Het is een herinnering van Joel toen hij nog een relatie met Clementine had. Deze herinnering is een gelukkige te noemen, dit is onder andere te merken aan het kleurgebruik in dit gedeelte van het fragment. Er worden namelijk warme kleuren gebruikt zoals oranje en rood. Deze kleuren worden vaak geassocieerd met romantische of liefdesgevoelens; positieve emoties dus.

 

Naast het kleurgebruik is in het fragment ook het geluid van groot belang. Een groot gedeelte van het fragment is gevoelige filmmuziek te horen die waarschijnlijk als romantisch en lieflijk zal worden opgevat door de toeschouwer. Ook is van shot 12 t/m shot 14 de soundtrack van de film te horen, namelijk het nummer ‘Everybody’s Gotta Learn Sometimes’ van Beck. De woorden ‘Change your heart’ worden gezongen op een verstoorde, niet duidelijke manier. De functie van deze ‘verstoorde’ manier is waarschijnlijk om aan te geven dat herinneringen niet altijd even duidelijk zijn. In ons geheugen kunnen we bepaalde ervaringen op een andere manier herinneren dan ze werkelijk zijn geweest. Deze external diegetic sound, zoals beschreven in Film Art (Bordwell en Thompson 286), is van groot belang op het keerpunt in het wisproces. De woorden ‘Change your heart’ impliceren waarschijnlijk dat mensen soms van gedachten zouden moeten veranderen, zeker wanneer we ze plaatsen in de gehele context. Een groter deel van de songtekst luidt namelijk:

 

Change your heart
Look around you
Change your heart
It will astound you
I need your lovin'
Like the sunshine

Everybody's gotta learn sometime…
(St. Lyrics) (fragment)

 

Deze songtekst suggereert waarschijnlijk de houding die Joel in dit fragment heeft tegenover het wisproces. Zo besluit hij in zijn onderbewuste dat hij Clementine niet wil vergeten en probeert het wisproces te beïnvloeden. Hij probeert dit door vanuit zijn gedachtewereld Dr. Mierzwiak en de zijnen op te roepen. Het sterkst lijkt dit te worden verbeeld in de woorden die Joel aan het einde van het fragment roept, namelijk in shot 26. Zijn exacte woorden zijn: ‘Can you hear me? I don’t want this anymore, I wanna call it off!’. Joel’s roep om hulp wordt in het fragment echter door niemand beantwoord. Dit wordt versterkt door de echo die hierbij te horen is. Een echo duidt er vaak op dat iemand zich alleen in een open ruimte bevindt (vaak in de buitenlucht). Dit is ook bij Joel het geval: hij bevindt zich alleen op het ijs, Clementine is bij hem ‘weggehaald’.

 

De ‘eenzaamheid’ die Joel voelt vanaf het moment dat Clementine bij hem weg is gehaald (vanaf shot 20) wordt verder benadrukt door de mise-en-scène. In shot 18 is al te zien dat de gebruikte kleurstelling veranderd is. Vanaf deze shot zijn er donkere kleuren gebruikt als contrast tegenover de warme, lichte kleuren aan het begin van het fragment. Naast de gebruikte kleurstelling is ook het lichtgebruik veranderd. Aanvankelijk werd er in shot 1 t/m 12 en shot 14 t/m 18 gebruik gemaakt van high-key lighting (Bordwell en Thompson 129), om de gemoedelijke sfeer tussen Joel en Clementine te verbeelden. In shot 13 en shot 19 t/m 26 is voornamelijk low-key illumination (130) gebruikt om de eenzaamheid van Joel te verbeelden. Verder wordt deze eenzaamheid weergegeven door de acteerstijl: voorbijgaande passagiers negeren hem totaal (van shot 18 t/m shot 21). De mise-en-scène heeft dus de functie om te benadrukken dat Joel zijn herinneringen van Clementine niet kwijt wil. Met name zijn emoties spelen hier een grote rol bij. Naast de eenzaamheid die getoond wordt zijn namelijk ook duidelijk verdrietgevoelens aanwezig.

 

Joel voelt zich nietig en alleen omdat hij het wisproces wil beïnvloeden maar dit kennelijk niet kan. Dit wordt weergegeven door aspecten van de cinematografie. Zo zien we dat er in verschillende shots een mask (187) voor de camera is gebruikt, bijvoorbeeld in shot 19 (zie filmstill). Hierdoor is vaak alleen Joel goed te zien en is de rest van de setting nauwelijks zichtbaar. Verder is in shot 13 te zien hoe Joel angstvallig probeert om in contact te komen met Dr. Mierzwiak. Hij kruipt over de grond richting de camera toe, dit wordt benadrukt door een tracking shot (195). Daarnaast zien we in shots 23 en 25 Joel die op het ijs op zijn knieën zit en zich naar boven richt. Deze houding kan als het ware als ‘nederig’ worden beschouwd. Joel lijkt er namelijk alles voor over te hebben om het wisproces stop te zetten. De houding van Joel wordt extra duidelijk door shots 23 (zie filmstill) en 25 vanuit een high-angle (190) te filmen. De emoties die geuit worden door zowel Clementine als Joel worden benadrukt door veelvuldig close-ups (191) te gebruiken. Een voorbeeld hiervan is te zien in deze filmstill.

 

Om duidelijk weer te geven dat in het filmfragment Joel’s gedachtewereld wordt gerepresenteerd, is de montage belangrijk geweest. Zo is in shot 12 een dissolve (218) gebruikt, zie hiervoor filmstill. We zien hier Joel in bed liggen met Clementine, maar tegelijkertijd ook een ander beeld van Joel die Dr. Mierzwiak probeert te roepen. In het echt is zoiets natuurlijk onmogelijk, dus is het vrij duidelijk dat het in deze shot een herinnering betreft.

 

 

Terug naar begin

 

 

Resultaten bij deelvraag 2

 ‘Change your heart’                 Joel’s houding is veranderd

 

In de scène ‘Empty your life…’ (0:26:52 - 0:33:41) besluit Joel dat hij  zijn herinneringen van Clementine wil laten wissen bij Lacuna Inc. Dit doet hij omdat hij verontwaardigd is dat zij haar herinneringen van hem heeft laten wissen. Toch lijkt Joel aanvankelijk angstig tegenover de procedure. Zo heeft hij een vrij angstige houding tegenover het wisproces als hij zich in de behandelkamer van Lacuna Inc. bevindt. Op een gegeven moment zegt hij ‘I don’t know if I like this’ (0:32:51 - 0:32:52).

 

In het fragment van ‘Saratoga Avenue’ (0:36:22 - 0:37:48) wordt duidelijk weergegeven wat de houding van Joel ten opzichte van het wisproces is vóór mijn geanalyseerde filmfragment. In deze scène zien we Joel’s herinnering van Clementine na de ruzie die ze hadden. Joel staat in dit fragment positief tegenover het wisproces. Hij is blij dat hij Clementine uit zijn geheugen kan wissen. Het sterkst wordt deze houding benadrukt door bepaalde opmerkingen die Joel maakt. Zo zegt hij (0:36:58 - 0:37:15):

 

'I'm erasing you and I'm happy. You did it to me first. I can't believe you did this to me! Clem, do you hear me? By morning you'll be gone! The perfect ending to this piece of shit story!'

 

Hier verwijt hij Clementine dat zij hem als eerste uit haar geheugen heeft laten wissen en neemt haar dit kwalijk. Tot aan het geanalyseerde fragment maakt Joel nog andere, voornamelijk negatieve herinneringen mee van zijn tijd met Clementine. In deze herinneringen wordt vooral duidelijk hoe verschillend Joel en Clementine eigenlijk zijn en dat dit vaak tot ruzies leidt. Deze negatieve ervaringen zijn van invloed op de houding van Joel tegenover het wisproces; het bevestigt vooralsnog dat hij ermee door wil gaan.

 

Vanaf het geanalyseerde fragment gaat Joel in zijn geheugen op zoek naar fijne herinneringen van Clementine; hij wil zijn tijd met haar allesbehalve vergeten. Joel probeert in zijn gedachtewereld met Clementine te vluchten van het wisproces. Zo rent hij samen met haar naar plekken toe in de hoop dat de medewerkers van Lacuna Inc. haar niet meer kunnen vinden in zijn geheugen. Ook zoekt Joel Dr. Mierzwiak in zijn verbeelding op. In het fragment dat loopt van 0:53:39 tot en met 0:54:39 zien we namelijk dat Joel naar het kantoor van Dr. Mierzwiak gaat om hem te vragen het wisproces stop te zetten.

 

In het fragment 0:55:27 tot en met 0:56:58 is te zien dat Joel actief invloed uit kan oefenen op het wisproces. Het lukt hem om tijdelijk wakker te worden door zich in zijn onderbewustzijn daarop te concentreren. Een belangrijke zin uit dit fragment waaruit blijkt dat Joel de wisprocedure stop wil zetten: ‘I need it to stop. Before I wake up and I don’t know you anymore’ (0:55:40 - 0:55:44). Een ander duidelijk voorbeeld van Joel’s actieve houding om het wisproces proberen tegen te houden is te zien in het fragment 0:56:59 tot en met 1:00:17. Hierin stelt Clementine in zijn verbeelding voor dat Joel haar meeneemt naar een herinnering waar zij niet in voorkomt. Op die manier zouden de medewerkers van Lacuna Inc. Clementine niet kunnen meer vinden in Joel’s hersenactiviteiten en kunnen ze zijn herinneringen dus ook niet uitwissen. Dit plan lijkt tijdelijk te lukken in het bovengenoemde fragment. Joel neemt Clementine namelijk mee naar een van zijn jeugdherinneringen, toen hij Clementine nog niet kende. Even lijkt het wisproces niet meer goed te lukken. Toch hebben de pogingen die Joel probeert te doen weinig effect.

 

In het fragment 1:21:15 tot en met 1:23:01 wordt voor de eerste keer duidelijk dat Joel zich neerlegt bij het wisproces. Hij realiseert zich dat het weinig nut heeft ertegen te vechten. Joel beseft dat hij maar beter zijn laatste herinneringen van Clementine kan koesteren. Dit doet hij dan ook, door te reflecteren op zijn relatie met haar. Hierop verandert de houding van Joel naar een soort berusting. Deze berusting wordt verduidelijkt door het gesprek tussen Joel en Clementine:

 

-   Clementine: ‘This is it, Joel. It’s gonna be gone soon.’

-   Joel: ‘I know.’

-   Clementine: ‘What do we do?’

-   Joel: ‘Enjoy it.’

 

 

Terug naar begin

 

 

Conclusies

 

Het doel van deze analyse was om te onderzoeken op welke manier de houding van Joel tegenover het wisproces wordt gerepresenteerd en welke relatie zijn houding heeft met betrekking tot de rest van het wisproces in de film.

 

De resultaten bij de eerste deelvraag zijn te vinden in de filmische vormelementen mise-en-scène, cinematografie, montage en geluid. Verschillende genoemde aspecten bij deze vormelementen hebben tot functie om de houding van Joel ten opzichte van het wisproces extra duidelijk te maken aan de toeschouwer.

 

Deze houding wordt met name verbeeld door een deel van de soundtrack van de film te laten horen: ‘Change your heart’. Daarnaast wordt met de veranderende kleur- en lichtstellingen de ommekeer aangeduid die Joel meemaakt. Het gebruik van met name close-ups en masks verbeelden voornamelijk emoties van eenzaamheid.

 

De verwachting bij het tweede deel van de deelvraag was dat Joel voor het gekozen fragment een positieve houding tegenover het wisproces zou hebben en daarna er negatief tegenover zou staan.

 

De resultaten na het analyseren van het filmfragment zijn grotendeels in overeenstemming met de geformuleerde hypothese. Uit de analyse blijkt dat Joel voor het bewuste fragment blij is met het wisproces. Aanvankelijk lijkt hij nog wat twijfels te hebben, maar juicht de wisprocedure toch toe. In verschillende scènes is te zien dat Joel allerlei negatieve herinneringen heeft van Clementine en dit versterkt de beslissing die hij gemaakt heeft.

 

Het keerpunt in het geanalyseerde fragment is van invloed op het verloop van de plot. Na het bewuste fragment probeert Joel het wisproces te beïnvloeden. Hij probeert Clementine in zijn herinneringen te ‘verstoppen’ zodat het proces belemmerd wordt. Enkele keren slaagt hij hier in, maar toch hebben zijn pogingen weinig invloed op het proces.

 

Een uitkomst die ik niet had verwacht was dat Joel op een gegeven moment berusting vindt in het wisproces. Hij realiseert zich dat zijn pogingen om het proces tegen te houden op niets uitlopen en legt zich er uiteindelijk bij neer. Joel beseft dat zijn enige optie is om zijn laatste herinneringen met Clementine te koesteren en doet dit dan ook.

 

Terug naar begin

 

NB: voor alle vermelde literatuurverwijzingen, zie bronnenpagina

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Terug naar index